ابومسعود رازی و بررسی نقش او در گسترش تشیع در شهر اصفهان

● زمان تقریبی لازم برای مطالعه: " 8 دقیقه "

دوران بعد از رحلت پیامبر اکرم (ص)، با فراز و نشیب های بسیار زیادی همراه بود. دشمنان دین اسلام از هر موقعیتی برای ضربه زدن و از بین بردن آن استفاده کرده اند. امامان معصوم نیز همیشه در تلاش بوده اند تا بتوانند خط اسلام و شیعه را حفظ نمایند. در این میان سادگی و نادانی مردمان در دوران های مختلف همیشه دستاویزی برای لطمه زدن به راه پیامبر و اهل بیت(ع) بوده است. در این مقاله به بررسی دورانی می پردازیم که اهل بیت(ع) مورد لعن و نفرین مردمان جاهل قرار داشتند. در این بین ابومسعود رازی سال ها تلاش نمود و توانست قدم بزرگی در هدایت افکار مردم به مسیر درست و گسترش تشیع، بردارد.

بررسی نقش ابو مسعود رازی در گسترش تشیع در شهر اصفهان در قرن سوم هجری
مقبره ابو مسعود رازی واقع در شهر اصفهان

انحراف از مسیر و غصب جایگاه اهل بیت

با تغییر مسیر خلافت اسلامی و غصب کردن جایگاه اهل بیت پیامبر (ص) توسط بعضی از صحابه ی پیغمبر(ص) و تغییر جهت دوباره و رسیدن این جایگاه به اشخاصی چون معاویه، امت اسلامی که در نتیجه ی گسترش فتوحات به اسلام وارد شده بودند از سنت پیامبر به میزان زیادی فاصله گرفتند و کار به جایی رسید که اهل بیت حضرت رسول (ص) که دوستی و محبت آنها از سفارشات موکد پیامبر بود، مورد لعنت و سب مردم قرار گرفتند!

تنها راه چاره در این گونه مواقع بازگویی و زنده کردن سیره ی پیامبر به طرز صحیح و به دست اهل آن است، کاری که برخی محدثان مانند ابومسعود رازی در شهر اصفهان با دیدن دشنام به حضرت علی علیه السلام در قرن سوم هجری انجام داد. ابومسعود رازی محدثی که اهل سنت بود، هنگام عزیمت به سفر حج و عبور از اصفهان متوجه وضعیت دینی مردم اصفهان شد و حج خود را در ارشاد مردم دانست و در اصفهان ماند.

حال سوال و مساله ی اصلی این بحث این است که ابومسعود رازی چگونه از انجام این تکلیف بزرگ برآمد و سوالات فرعی مقاله، کارگزاران خلفا در دوره های مختلف تا زمان مورد بحث یعنی نیمه ی قرن دوم، علت ناصبی بودن مردم اصفهان، چگونگی وضعیت مردم بعد از اقدامات ابومسعود و نهایتاً سرنوشت ابومسعود رازی است.

پیروان کدام مذاهب در قرن سوم در اصفهان حضور داشتند

در قرن سوم هجری پیروان مذاهب مختلفی در اصفهان حضور داشتند. علاوه بر پیروان مذاهب چهارگانه ی دین اسلام، یهود و مسیحیت نیز در اصفهان پیروان زیادی داشتند. به گفته ی آدام متز بیش از پانزده هزار یهودی در اصفهان زندگی می کردند. دکتر اصغر منتظرالقائم در مورد مذاهب دیگری که در اصفهان وجود داشت می نویسد:

“از دیگر مذاهب شهراصفهان، مذهب ظاهریه است. مؤسس این مذهب داود بن علی اصفهانی متوفی به سال 270 هجری بود. وی اعتقاد سخت به عدم تأویل قرآن و سنت داشت. اجتهاد و قياس را در احکام جایز نمی دانست. وی آثاری در زمینه ی فقه و اصول٬ همچون المسائل يات٬ المسائل المکتوبات٬ المسائل البصریات٬ المسائل الخوارزميات٬ مسئلتين خالف فيها الشافعی نگاشت. در اصفهان خرم دینان، جهميه و اصحاب سفيان ثوری نيز پيروانی داشتند.

ابومسعود رازی که بود ؟

تاکنون درباره ی شیخ ابومسعود رازی تحقیق مستقلی صورت نگرفته است. بیشتر از وی به عنوان محدثی از طبقه ی هفتم نام برده می شود که مدتی در اصفهان بوده و حج خود را برای ارشاد مردم اصفهان لغو کرده است. در این نوشته، از آنها استفاده ی فراوان شده و نویسنده را به هدف اصلی تحقیق یعنی نقش ابومسعود در گسترش تشیع در شهر اصفهان کمک شایانی کرده است.

الحافظ ابومسعود احمد بن فرات بن خالد بن مسعود الرازی الشهید، از حافظان، مفسّران و محدّثان قرن سوم هجری بود. وفات وی در شعبان سال 258 هجری در اصفهان واقع شد و محمّد بن عاصم او را غسل داد. پدرش، فرات بن خالد الرازی از راویان صدوق و مورد اعتماد است. وی برای کسب دانش، شهرهای بصره، کوفه، حجاز، یمن، شام، مصر و جزیره (موصل) را زیر پاگذاشت و از حسین بن علی جعفی، ابو داود طیالسی و دیگران حدیث شنید.

سپس در زمان حیات احمد بن حنبل وارد بغداد شد و مورد تکریم او قرار گرفت. وی به دلیل اقامتش در اصفهان، به «ابومسعود اصفهانی» نیز معروف است. وی درباره خویش می گوید: دوازده ساله بودم که حدیث می نوشتم و در سن هجده سالگی احادیث زیادی در خاطر داشتم. از استادان او، ابوالحسن علی بن قادم خزاعی کوفی است که ابن سعد در طبقات خود، او را از شیعیان سرسخت معرفی کرده است. برخی از شاگردان روایی او ولید بن ابان اصفهانی و ابوبکر احمد بن بطه هستند. همچنین ابو داود و ترمذی در سنن خود، از او روایت کرده اند.

وی آثار بسیاری از خود بر جای گذاشته، از این رو ذهبی وی را «صاحب التصانیف» معرفی کرده است. از جمله آثار او مقالة فی مناقب امیرالمؤمنین علیه السلام، اجزاء فی الحدیث، تفسیر القرآن و المسند المعلّل فی الحدیث است. در کتاب طبقات الحنابله از وی با نام احمدبن فرات بن خالد رازی ابو مسعود الضبی الاصبهانی از محدثان حنبلی قرن دوم و سوم هجری نام برده شده که البته درباره ی مذهب او بعضی از نویسندگان تردید کرده و او را شیعه ی حضرت علی علیه السلام می دانند که در جای خود درباره ی مذهب شیخ بحث خواهد شد.

تشيع در اصفهان

برای نخستين بار عبدالله بن بدیل خزاعی فاتح اصفهان، حب و دوستی خاندان رسالت را دراین شهر سرایت داد. پس از وی واليان امام علی (ع) یزیدبن قيس ارحبی و مخنف بن سليم ازدی، دوستی امام علی (ع) را دراین شهر گسترش دادند. اما از آن پس واليان آل اميه و عباسی و پيروان حنابله نگذاشتند فضای مذهبی اصفهان به سوی تشيع گرایش پيدا کند. به گونه ای که در قرن سوم و چهارم اختلاف مذهبی ميان قم و اصفهان به شدت جریان داشت و مردم اصفهان در دوستی معاویه افراط می کردند.

مقدسی در این باره نقل می کند: “در یکی از حلقه های درسی مسجد جامع٬ مدرس معاویه را پيامبر مرسل معرفی کرد٬ چون او را انکار کردم، مرا به دشنام گرفت و اگراهل قافله مرا درنيافته بودند، مریدانش مرا می کشتند.” مردم اصفهان در آن سالها آن چنان از پیامبر اکرم و خاندان پاکش فاصله گرفته بودند که به قول مقدسی در احسن التقاسیم حنبلیانی درشت خو بودند که در مورد معاویه افراط می کردند.

دلیل آن هم آنچنان که گفته شد می تواند تبلیغات شوم معاویه علیه حضرت علی و فرزندان ایشان باشد. در چنین فضایی و دوری از اهل بیت، غیر طبیعی و غیر معمول نیست که اهالی این شهر از سنت رسول و اهل بیت ایشان غافل شوند. پس باید اشخاصی باشند تا دوباره سنت پیامبر را زنده کنند. کاری که ابومسعود رازی در اصفهان انجام داد.

حج ناتمام ابومسعود رازی

شیخ ابومسعود به همراه چند تن از شاگردان به قصد سفر حج از ری بیرون آمد و برای پیدا کردن رفیق سفر به اصفهان آمد. وقتی وضعیت شهر اصفهان را دید سفر حج خود را در ارشاد مردم اصفهان دانست. آنچنان که احمد بیان اصفهانی در این باره در کتاب “تاریخ گویندگان اسلام” و” خلد برین “می نویسد:

“حافظ اصفهان ابوصالح عبدالرحمان شهرستانی که از خواص تلامذه شیخ ابومسعود است می گوید من با شیخ خود ابومسعود رازی و چند نفر دیگر به عزم مسافرت حج از ری بیرون آمدیم و برای پیدا کردن رفیق سفر وارد اصفهان شدیم و چون چند روز در آن شهر ماندیم دیدیم مردم اصفهان بالای مناره ها و منبرها وجود مقدس حضرت امیرالمومنین علی علیه السلام را سب می کنند.

پس شیخ ابومسعود رازی فرمود ای اصحاب، من برای هدایت مردم دراین شهر می مانم. این عبادت را بهترین اعمال و نیکوترین وظایف خود می دانم و آن چیزی که سبب قرب به حق است هدایت مردم این شهر است. فلذا شیخ جلیل یک دله اقامت اصفهان را تصمیم گرفت و برای هدایت و ارشاد مردم دامن همت را محکم بر کمر بست.

معرفی و بیان کرامات حضرت علی (ع) توسط ابومسعود رازی

ابومسعود همه روزه در جامع رنگرزان منبر رفته و اهالی شهر به محضر او حاضر گردیده و هر روز چهار حدیث نبوی در فضل یک نفر صحابه رسول خدا (ص) قرائت می فرمود؛ بدون اینکه اسم ببرد و هر حدیث را به بیان شافی و مثال کافی مدلل می نمود که هیچ گونه شک و تردیدی برای هیچ کس باقی نمی ماند و این بود شغل شیخ ما تا چهار سال تمام.”

این نویسنده در ادامه می گوید هر چه مردم از وی سوال می کردند نام این شخصی که این گونه درباره ی او صحبت می کنید کیست و ما مشتاق او شده ایم از گفتن نام او امتناع می کرد تا این که روزی بعد از اصرار و پافشاری مردم و اطمینان دادن مردم به دوستی این صحابه، ابومسعود رازی مردم را به مسجد جامع شهر در روزی مشخص دعوت کرد و وقتی همه جمع شدند حضرت علی را به ایشان معرفی کردند.

بعد از این معرفی و بیان کرامات حضرت علی مردم از کردار زشت خود پشیمان شدند و توبه کردند. حتی جمعی از حالت ناراحتی مردند که چگونه چنین شخص بزرگواری را این گونه لعنت می کردند. بیان اصفهانی می گوید که شخصی به او گفته که شمار مردگان در این روز به چهارصد تن رسید.

شهادت شیخ ابومسعود رازی

جالب است بدانیم که این شیخ جلیل مدتی بعد به دست افرادی جاهل و تحریک شده از طرف ناصبی ها به شهادت می رسد و بعد از به شهادت رسیدن، مردم دوباره از کار خود پشیمان شدند. کتاب طبقات الحنابله سال وفات ایشان را 258 هجری قمری ذکر می کند.

مردم برای او بقعه و مزار زیبا و مسجد و حمام و بازاری بنا کردند. همچنین پشت یکی از صحنها باغی برای کودکان و عاجزان وقبرستانی برای شیخ وقف کردند که سالها بعد در زمان صفویان به فتوای یکی از علما به جرم سنی بودن تخریب شد و به گفته بیان اصفهانی عقوبتش را هم دیدند. البته لازم به ذکر است که این بقعه به تازگی مرمت و بازسازی و به خانه انقلاب اسلامی و ولایت تبدیل شده است.

شیخ ابومسعود و گسترش تشیع
آرامگاه شیخ ابومسعود رازی

برای هر کسی که درباره ی شیخ خبری می شنود مطالعه ی خطبه ی ابومسعود رازی درباره ی حضرت علی علیه السلام زیبا و خواندنی به نظر می رسد. چیزی که از نگاه نویسنده هم دور نماند و قسمتی از مقاله به بخشی از آن اختصاص داده شده است:

“فقال من ضرب بالسیفین و طعن بالرمحین و صلی القبلتین و بایع البیعتین و هاجرالحجرتین و لم یکفربالله تعالی طرفه عین، قاتل الکفره، امام البرره، قامع الفجره، المسمی بزید و حیدره، مخذول من خذله، منصور من نصره، الاسدالکرار، الهزبرالغیار، زوج البتول و ابن عم الرسول و سیف الله، المسلول الذی ردت له الشمس بعدالافول، هارونه فی البریه و امینه فی الوصیه و اعلم الناس بالقضیه و افضلهم عندالله مزیه، منجز العداه، مودی الامانات، الداعی الی دارالاسلام، العالم فی القضایا و الاحکام الصدیق الاکبر فی الاسلام، الفاروق الاعظم بین الحلال و الحرام …..سیدالمسلمین و السابقین و قاتل الناکثین و القاسطین و المارقین و المحامی عن حرم المسلمین و مجاهد اعدائه الناصبین، مطفی نور الموقدین ….”.

مذهب ابومسعود رازی

درباره ی مذهب ابومسعود رازی ابهامات فراوانی وجود دارد. بعضی از محققان از وی به عنوان فردی سنی و بعضی دیگر به عنوان محدثی شیعه یاد می کنند. بیان اصفهانی شیخ ابومسعود را به دلیل ذکر مناقب حضرت علی و معرفی آن حضرت به مردم و گسترش تشیع، شیعه می داند. در حالی که در کتاب طبقات الحنابله و ذکر اخبار اصفهان نام ایشان با عنوان محدثی سنی و حنبلی برده می شود. با اقدام علمای قرن سیزده ایران صفوی تردید درباره ی اهل سنت بودن ایشان بسیار کاهش می یابد ولی همان طور که اشاره کردیم اقدام ایشان در گسترش تشیع را نیز نمی توان نادیده گرفت.

اهل سنت بودن شیخ هیچ مغایرتی با دوست داشتن و حب آن حضرت نمی تواند داشته باشد. مانند بسیاری از راهبان مسیحی و اهل کتاب در دوران پیامبر اکرم(ص) که به ایشان به عنوان رسول خدا ایمان داشتند ولی در ظاهر مسیحی و یا یهودی بودند. احتمال تقیه نیز برای شیخ ابومسعود رازی کم است. چرا که مأمون در آن سالها فرمان ممنوعیت لعن حضرت علی و کم شدن فشار بر شیعیان را صادر کرده بود. بنابراین دلیلی برای تقیه ی ایشان باقی نمی ماند ولی با این وجود این احتمال را نباید نادیده گرفت.

در مجموع می توان گفت شیخ ابومسعود رازی اصفهانی محدثی سنی حنبلی بود که با داشتن حب نسبت به حضرت علی(ع)، مردم اصفهان را از منجلاب توهین به اهل بیت پیامبر نجات داد و در گسترش تشیع نقش بسیار مهمی ایفا نمود. به قول آقا بزرگ تهرانی شیخ بزرگوار ما، در الذریعه به شهادت رسید.

این مقاله را با دوستان خود به اشتراک بگذارید.

اشتراک گذاری در whatsapp
WhatsApp
اشتراک گذاری در telegram
Telegram
اشتراک گذاری در email
Email
مقالات مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

0
    0
    سبد خرید
    سبد خرید شما خالی استبازگشت به صفحه محصولات