امیر اسدالله علم؛ سرشناس‌ترین چهره‌ی خاندان علم

● زمان تقریبی لازم برای مطالعه: " 4 دقیقه "

در این مقاله بر آنیم مختصر مطالبی درباره‌ی خاندان علم و بالاخص امیر اسدالله علم و همچنین بخش کوچکی از خدمات بزرگ این خاندان البته به انگلیس و آمریکا(!) بیان نمائیم. ایران اسلامی در سال‌های گذشته در پی نالایقی سلاطین و پادشاهان، شاهد از دست دادن بسیاری از شهرهای خود بوده است. شهر هرات هم یکی از شهرهای ایران بود که در زمان قاجار پس‌ از دو معاهده‌ی ننگین به انگلستان واگذار شد. حساسیت این منطقه برای انگلستان به‌ عنوان دروازه‌ی فتوحاتش باعث شد این کشور توجه خویش را به نواحی شرقی ایران معطوف کند.

بنابراین هیئت‌های متعددی به بررسی مستقیم منطقه پرداختند تا راهی برای تمرکز بیشتر قدرت انگلیس در منطقه پیدا کنند. یکی از این راه‌ها تشکیل یک حکومت محلی تابع در این منطقه با حاکمی دست نشانده بود. نهایتاً استراتژی جدید بریتانیا در شرق ایران، بر تبدیل حکومت محلی قائن به مرکز ثقل سیاست بریتانیا در منطقه و بهره‌گیری از خاندان علم به‌ عنوان پایگاهی قدرتمند، قرار گرفت. امیر اسدالله علم آخرین فرد از این خاندان بود که تا پایان عمر در این عرصه به خدمت پرداخت.

 

خاندان علم؛ از امیر علم خان تا امیر اسدالله علم
امیر اسدالله علم

خاندان علم؛ از امیر علم خان تا امیر اسدالله علم

همان طور که ذکر شد دولت بریتانیا برای حکومت دست نشانده‌ی خود در شرق ایران پیوندهای پنهانی خود را با امیر علم خان سوم حشمت الملک برای حاکمیت منطقه قائن برقرار ساخت. منطقه‌ی قائن با این استراتژی سدی در برابر توسعه‌طلبی روسیه هم محسوب می‌شد. در پی سیاست ایجاد منطقه‌ی ثقل، خاندان علم به عنوان متحدان دولت بریتانیا سلطان بلامنازع خطه‌ی شرق ایران شدند.

این خاندان با سرکوب یا تطمیع سران طوایف آن خطه، یک دولت خودمختار به وجود آوردند و امیر علم خان کم‌کم نیرومندترین فرد در دستگاه پادشاهی ایران شد. بعد از مرگ امیر علم خان، پسرش محمد اسماعیل خان به حکومت قائن رسید. با مرگ او ریاست این دودمان به برادرش امیر ابراهیم رسید. ابراهیم عمیق‌ترین و گسترده‌ترین مناسبات را با استعمار انگلیس برقرار ساخت.

سرکوب قیام‌های پسیان و جنگلی توسط ابراهیم علم

در این زمان بود که با حمایت خاندان علم در بیرجند، کنسولگری انگلیس افتتاح شد. جنگ جهانی اول و انقلاب ضد تزاری روسیه در این زمان اتفاق افتاد و تنها پایگاه استوار بریتانیا برای جلوگیری از نفوذ بلشویک در ایران، منطقه‌ی قائن بود. بلشویک جناح تندرو حزب مارکسیست بودند که در انقلاب اکتبر روسیه، قدرت را به دست آوردند. بلشویک ها در پی نفوذ در کشورهای دیگر از جمله ایران بودند. در این دوره، قیام کلنل محمد تقی پسیان سرکوب شد. ابراهیم توانست با استفاده از حربه‌ی غیر واقعی و دروغین خطر نفوذ کمونیسم در ایران، این قیام را از بین ببرد.

وی با همین حربه، قیام میرزا کوچک خان جنگلی را نیز سرکوب نمود. به همین دلیل هنوز هم بعضی از محققین به بلشویک بودن این قیام‌ها اذعان دارند. این واقعه نشان می‌دهد که ابراهیم علم تا چه اندازه بر فرهنگ مردم ایران از یک سو و خطر نفود کمونیسم از دیگر سو، تسلط داشت و توانست از این دو عامل به نفع خود سود ببرد. دوره‌ی اقتدار امیر ابراهیم تا زمان رضاشاه ادامه داشت. نیروی نظامی و غیررسمی انگلیس هم در همین زمان و در همین منطقه با حمایت علم بود که تقویت شد.

امیر اسدالله علم و دریافت پاداش یک میلیون دلاری از شاه

در دوران رضا شاه، ابراهیم علم از نزدیک‌ترین محارم او بود. وی در کابینه‌ی محمود جم، احمد دفتری، علی منصور و محمدعلی فروغی، وزارت پست و تلگراف را در اختیار داشت. با مرگ او پسرش امیر اسدالله به قدرت رسید. وی در این سال‌ها در رأس شبکه‌ای از عوامل ام‌ آی سیکس قرار گرفت. بنابراین شبکه‌ی گسترده‌ای تحت رهبری علم ایجاد شد. این شبکه در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ نقش بسیار موثری در موفقیت بریتانیا و آمریکا بر عهده داشتند.

اسناد تاریخی نشان می‌دهند که علم به‌ تنهایی، یک میلیون دلار از محمدرضا پهلوی بابت نقش خود در کودتای ۲۸ مرداد پاداش گرفت. دوستی امیر اسدالله علم به طور همزمان  با بریتانیا و  آمریکا نیز  از دیگر سیاست‌های حیله‌گرانه او بود. با غیبت خاندان علم در شرق ایران، عوامل شوروی در آذربایجان و کردستان حضور فعال یافتند و چندین اغتشاش محلی هم انجام گرفت. بنابراین در سال ۱۳۲۴ اسدالله به فرمانداری کل بلوچستان منصوب شد.

اسدالله؛ شریک دزد و رفیق قافله

امیر اسدالله علم در کابینه‌ی دوم ساعد، کابینه‌ی علی منصور و دولت رزم آرا فعال بود. او در دوران ریچارد نیکسون عالی‌ترین پیوندهای شاه را با هیئت حاکمه‌ی آمریکا برقرار ساخت؛ در حالی‌ که با حزب محافظه‌کار هیث در انگلیس هم رابطه‌ی صمیمی و دوستانه داشت. وی با رشوه به درباریان و متنفذان، همگان را به همکاری با خود در عملیات‌های جاسوسی دعوت می کرد.

در زمان نخست‌وزیری امیر اسدالله علم کمیسیون سه‌ نفره‌ای به ریاست علم و با شرکت حسین فردوست و منصور تشکیل شد که وظیفه‌اش تعیین نمایندگان مجلس بود. در تمام این دوران طولانی، این اسدالله علم بود که نمایندگان مجلس پهلوی را تعیین می‌کرد. در سال ۱۳۴۳ علم به طور رسمی در رأس دانشگاه پهلوی شیراز قرار گرفت تا جای پای رژیم پهلوی را بر عشایر فارس تحکیم بخشد. علم در سال ۱۳۴۴ به‌ عنوان وزیر دربار شاهنشاهی منصوب شد و تا زمان مرگ در آن پست بود.

این مقاله به معرفی خاندان علم و نقش آن‌ها در نفوذ انگلستان و آمریکا در ایران پرداخت. امیر اسدالله علم شناخته شده‌ترین چهره‌ی این خاندان است که تا فروردین 1357 در پست وزارت شاهنشاهی پهلوی قرار داشت. وی بیشترین خدمات را به انگلستان و آمریکا عرضه نمود. خدماتی که کم‌تر مورد توجه قرار گرفته است. در این مقاله سعی کردیم به صورت مختصر و گذرا به این موضوع اشاره کنیم. برای اطلاعات بیشتر می‌توانید به کتاب ظهور و سقوط سلطنت پهلوی جلد دوم نوشته عبدالله شهبازی مراجعه نمائید. از اینکه با ما همراه شدید، از شما سپاسگزاریم.

این مقاله را با دوستان خود به اشتراک بگذارید.

اشتراک گذاری در whatsapp
WhatsApp
اشتراک گذاری در telegram
Telegram
اشتراک گذاری در email
Email
مقالات مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

0
    0
    سبد خرید
    سبد خرید شما خالی استبازگشت به صفحه محصولات